akıl

akbaba
akbil

Türkiye Türkçesi akıllı bilet deyiminden türetilmiştir.

akçe

Orta Türkçe akça "gümüş, gümüş para" sözcüğünden evrilmiştir. Türkçe sözcük Eski Türkçe ak "beyaz" sözcüğünden Türkiye Türkçesinde +çA ekiyle türetilmiştir.

akdem

Arapça ḳdm kökünden gelen aḳdam أقدم z "en eski, en önceki, en öndeki, en kıdemli" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça ḳadīm "eski, önceki" sözcüğünün afˁal vezninde kıyas halidir.

akıbet

Arapça ˁḳb kökünden gelen ˁāḳiba(t) عاقِبة z "bir şeyin sonu, nihayet" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça ˁaḳaba عَقَبَ z "izledi, ardından geldi" fiilinin fāˁila(t) vezninde etken fiil sıfatı dişilidir.

akıl
Tarihçe (tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler)

[ Codex Cumanicus, 1303]
sapientia - Fa & Tr: aχel [ Meninski, Thesaurus, 1680]
ˁaḳlı başinde, ˁaḳli başine gelmek (...) ˁaḳıllü, ˁaḳılsız (...) ˁaḳlī

Köken

Arapça ˁḳl kökünden gelen ˁaḳl عقل z "kontrollü düşünme yeteneği, sağduyu, itidal" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça ˁaḳala عقل z "1. dizginledi, gem vurdu, 2. akıl süzgecinden geçirdi, akıl yürüttü" fiilinin faˁl vezninde masdarıdır.

Ek açıklama

Aynı kökten Arapça ˁiḳāl, ˁuḳla(t) "bukağı, hayvanlara vurulan ayak bağı". Akıl, frenleyici ve dizginleyici bir şey olarak düşünülmüştür. • Aynı Sami kökünden İbranice ˁāḳal ve ˁāgal "burmak, kıvırmak, halka yapmak".

Benzer sözcükler

akıl çağı, akıl dışı, akıl hastası, akıl hocası, akıl kârı, akıl vermek, akıl yürütmek, akılcı, akıllanmak, akıllandırmak, akıllara durgunluk, akıllara seza, akıllı, akıllı telefon, akıllılık, akılsız, akılsızlık, akla gelmek, akla yakın, akla zarar, aklen, akletmek, aklî, aklı çıkmak, aklı sıra, aklı yatmak, aklıevvel, aklına esmek, aklına takmak, aklınca, aklında kalmak, aklından zoru olmak, aklıselim, akliye

Bu maddeye gönderenler

akil (akıldane, ukalâ), makul


09.04.2015
akıldane

Arapça ˁāḳil عاقل z "akıllı" ve Farsça dānā دانا z "bilen, bilge, alim" sözcüklerinin bileşiğidir. Bu sözcük Farsça dānistan دانستن z "bilmek" fiilinden +ā(n) ekiyle türetilmiştir.

akın

Eski Türkçe akın "sel" sözcüğünden evrilmiştir. Eski Türkçe sözcük Eski Türkçe ak- fiilinden Eski Türkçe +In ekiyle türetilmiştir.

akıntı

Türkiye Türkçesi ak- fiilinden Türkiye Türkçesinde +(In)tI ekiyle türetilmiştir.

akışkan

Türkiye Türkçesi yazılı örneği bulunmayan *akış- fiilinden Yeni Türkçe +(g)An ekiyle türetilmiştir.

akide

Arapça ˁḳd kökünden gelen ˁaḳīda(t) عقيدة z "1. katılaşmış şey, 2. aksiyom, prensip" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça ˁaḳada عقد z "bağladı, düğümledi, (alçı) dondurdu, (bal) katılaştırdı" fiilinin faˁīlā(t) vezninde sıfat dişilidir.