akıldane

akbil

Türkiye Türkçesi akıllı bilet deyiminden türetilmiştir.

akçe

Orta Türkçe akça "gümüş, gümüş para" sözcüğünden evrilmiştir. Türkçe sözcük Eski Türkçe ak "beyaz" sözcüğünden Türkiye Türkçesinde +çA ekiyle türetilmiştir.

akdem

Arapça ḳdm kökünden gelen aḳdam أقدم z "en eski, en önceki, en öndeki, en kıdemli" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça ḳadīm "eski, önceki" sözcüğünün afˁal vezninde kıyas halidir.

akıbet

Arapça ˁḳb kökünden gelen ˁāḳiba(t) عاقِبة z "bir şeyin sonu, nihayet" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça ˁaḳaba عَقَبَ z "izledi, ardından geldi" fiilinin fāˁila(t) vezninde etken fiil sıfatı dişilidir.

akıl

Arapça ˁḳl kökünden gelen ˁaḳl عقل z "kontrollü düşünme yeteneği, sağduyu, itidal" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça ˁaḳala عقل z "1. dizginledi, gem vurdu, 2. akıl süzgecinden geçirdi, akıl yürüttü" fiilinin faˁl vezninde masdarıdır.

akıldane
Tarihçe (tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler)

"çok bilmiş" [ Milliyet - gazete, 1963]
Devletten önce piyasa akıldanelerinden ses çıkar

Köken

Arapça ˁāḳil عاقل z "akıllı" ve Farsça dānā دانا z "bilen, bilge, alim" sözcüklerinin bileşiğidir. Bu sözcük Farsça dānistan دانستن z "bilmek" fiilinden +ā(n) ekiyle türetilmiştir.

Daha fazla bilgi için akil maddesine bakınız.

Ek açıklama

Âkıl ve dânâ "akıllı ve bilgili" deyiminden 20. yy'da bilgisizlik tarikiye türetilmiş bir bileşik kelime olduğu anlaşılıyor.


08.01.2016
akın

Eski Türkçe akın "sel" sözcüğünden evrilmiştir. Eski Türkçe sözcük Eski Türkçe ak- fiilinden Eski Türkçe +In ekiyle türetilmiştir.

akıntı

Türkiye Türkçesi ak- fiilinden Türkiye Türkçesinde +(In)tI ekiyle türetilmiştir.

akışkan

Türkiye Türkçesi yazılı örneği bulunmayan *akış- fiilinden Yeni Türkçe +(g)An ekiyle türetilmiştir.

akide

Arapça ˁḳd kökünden gelen ˁaḳīda(t) عقيدة z "1. katılaşmış şey, 2. aksiyom, prensip" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça ˁaḳada عقد z "bağladı, düğümledi, (alçı) dondurdu, (bal) katılaştırdı" fiilinin faˁīlā(t) vezninde sıfat dişilidir.

akif

Arapça ˁkf kökünden gelen ˁākif عاكف z "sabreden, nefsini zapteden" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça ˁakafa عكف z "adadı, kendini verdi, bir şeye yoğunlaştı" fiilinin fāˁil vezninde etken fiil sıfatııdır.