akil

akışkan

Türkiye Türkçesi yazılı örneği bulunmayan *akış- fiilinden Yeni Türkçe +(g)An ekiyle türetilmiştir.

akide

Arapça ˁḳd kökünden gelen ˁaḳīda(t) عقيدة z "1. katılaşmış şey, 2. aksiyom, prensip" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça ˁaḳada عقد z "bağladı, düğümledi, (alçı) dondurdu, (bal) katılaştırdı" fiilinin faˁīlā(t) vezninde sıfat dişilidir.

akif

Arapça ˁkf kökünden gelen ˁākif عاكف z "sabreden, nefsini zapteden" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça ˁakafa عكف z "adadı, kendini verdi, bir şeye yoğunlaştı" fiilinin fāˁil vezninde etken fiil sıfatııdır.

akifer

İngilizce aquifer "jeolojide su kaynağı" sözcüğünden alıntıdır. İngilizce sözcük Latince aqua "su" ve Latince ferre "taşımak" sözcüklerinin bileşiğidir.

akik

Arapça ˁḳḳ kökünden gelen ˁaḳīḳ عقيق z "1. yarık, 2. bir tür değerli taş, agat" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Aramice/Süryanice ˁaḳīḳ עקיק z "bir tür değerli taş" sözcüğünden alıntıdır.

akil
Tarihçe (tespit edilen en eski Türkçe kaynak ve diğer örnekler)

[ Codex Cumanicus, 1303]
sapiens - Fa: aχeldar [akıldar] - Tr: ustlu [uslu] vel aχel [âkıl] [ Aşık Paşa, Garib-name, 1330]
dünyāda ˁāḳıl kişi n'itmek gerek âkıl baliğ [ Filippo Argenti, Regola del Parlare Turco, 1533]
acchél balúch [akıl baluχ]: uno putto atto a generare [büluğ çağına ermiş delikanlı] [ Cumhuriyet - gazete, 1944]
Bir gün size kızların on yaşında âkil baliğ olduğu adaları anlatırım

Köken

Arapça ˁḳl kökünden gelen ˁāḳil عاقل z "akıllı, rasyonel" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça ˁaḳala عقل z "akıl yürüttü" fiilinin fāˁil vezninde etken fiil sıfatııdır.

Daha fazla bilgi için akıl maddesine bakınız.

Ek açıklama

Eski telaffuzu uzun a ve art ünlü ile āḳıl iken, modern dönemde bilinmeyen bir nedenle ikinci sesli /i/ye dönüşmüştür.

Benzer sözcükler

akil adam, akil baliğ, akilane

Bu maddeye gönderenler

akıldane, ukalâ


06.08.2015
akim

Arapça ˁḳm kökünden gelen ˁaḳīm عقيم z "kısır, ürün vermeyen" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça ˁaḳama عقم z "kısır idi, kısırlaştı" fiilinin faˁīl vezninde sıfatıdır.

akis

Arapça ˁks kökünden gelen ˁaks عَكْس z "1. yansıma, tepki, 2. bir şeyin tersi" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça ˁakasa عَكَسَ z "yansıdı, tersine döndü" fiilinin faˁl vezninde masdarıdır.

akit

Arapça ˁḳd kökünden gelen ˁaḳd عقد z "1. düğümleme, bağlama, mec. bir araya gelme ve getirme, toplama veya toplanma, 2. bağ, düğüm, sözleşme" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça ˁaḳada عقد z "bağladı, düğümledi, ilikledi" fiilinin faˁl vezninde masdarıdır.

âkit

Arapça ˁḳd kökünden gelen ˁāḳid عاقد z "akteden, sözleşme yapan" sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça ˁaḳada عقد z "bağladı, düğümledi" fiilinin fāˁil vezninde etken fiil sıfatııdır.

akne

İngilizce acne "egenlik sivilcesi" sözcüğünden alıntıdır. İngilizce sözcük Yeni Latince aynı anlama gelen acne sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Eski Yunanca akmḗ ακμή z "1. herhangi bir şeyin ucu, zirve, 2. ciltte uççuk, sivilce" sözcüğünden alıntıdır. Yunanca sözcük Eski Yunanca yazılı örneği bulunmayan *ak- "sivrilmek, uç olmak" kökünden türetilmiştir.